Εργαλεία καταγραφής των τάσεων της κοινωνίας και κατανόησης των επιθυμιών τους στον χρόνο που διεξάγονται; Ή μήπως όργανα επηρεασμού και χειραγώγησης της κοινής γνώμης με σκοπό τον αποπροσανατολισμό της;
Η συζήτηση για τις δημοσκοπήσεις και η διχογνωμία για τον ρόλο και τη συμβολή τους στη δημόσια ζωή δεν είναι καινούργια και σχεδόν ποτέ δεν καταλήγει σε συμπεράσματα κοινής αποδοχής.
Η δυσπιστία ενός μέρους των πολιτών και οι προβληματισμοί που διατυπώνει ένα τμήμα του πολιτικού συστήματος είναι υπαρκτοί και δείχνουν να κινούνται στην ίδια κατεύθυνση με το ευρύτερο κλίμα μειωμένης εμπιστοσύνης για τους θεσμούς.
Από την άλλη πλευρά, ο έντονος σκεπτικισμός και η διάθεση αμφισβήτησης της αξιοπιστίας τους δεν πρέπει να ακυρώνει τη χρησιμότητά τους ως μέσα χάραξης στρατηγικής και ανίχνευσης διαθέσεων, εφόσον τηρούνται ορισμένες βασικές προϋποθέσεις: ορθή και κατά το δυνατόν αντικειμενική χρήση τους, με βάση τους κανόνες διαφάνειας, ανεξαρτησίας και λογοδοσίας. Θεωρητικά το θεσμικό πλαίσιο υπάρχει, ενδεχομένως να απαιτεί βελτιώσεις που προσαρμόζονται στη σύγχρονη εποχή. Ομως το κρίσιμο πεδίο είναι η πρακτική εφαρμογή και ο τρόπος που αναδεικνύονται μέσα στην καθημερινότητα της πολιτικής ζωής και του πολιτικού διαλόγου.
Δημιουργία εντυπώσεων
Για παράδειγμα: η πλημμυρίδα δημοσκοπήσεων σχεδόν σε εβδομαδιαία βάση ποιες ανάγκες εξυπηρετεί; Είναι όντως ένδειξη ζώσας και δρώσας δημοκρατίας και αυξημένου ενδιαφέροντος για τη γνώμη των πολιτών ή απόπειρα δημιουργίας εντυπώσεων και διαμόρφωσης κατά το δοκούν της ατζέντας της επικαιρότητας;
Δεύτερον, ποιος είναι ο τρόπος παρουσίασης των ευρημάτων και ποια τα κριτήρια προβολής και ανάγνωσης συγκεκριμένων θεματικών έναντι άλλων, όπως και οι τεχνικές ανάλυσης των δεδομένων, οι οποίες επίσης ποικίλλουν και προκαλούν διχασμό και αμφιβολίες.
Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση είναι η χρήση της εκτίμησης ψήφου, η οποία σε αντίθεση με τις «ανόθευτες» απαντήσεις στην πρόθεση ψήφου, αντλεί δεδομένα από όσους δηλώνουν αναποφάσιστοι, κάνοντας αναγωγή, σύμφωνα με τις προτιμήσεις τους σε προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις.
Μια πρόσθετη παράμετρος που συμβάλλει στην καχυποψία είναι το κακό παρελθόν των αποτυχημένων προβλέψεων.
Τέτοιες περιπτώσεις ήταν το δημοψήφισμα του 2015 που εμφανιζόταν ως οριακή νίκη του «ναι» ή και ισοπαλία και εξελίχθηκε σε άνετη επικράτηση του «όχι», οι εκλογές του 2023 ως προς το εύρος της επικράτησης της Ν.Δ. που παρουσιαζόταν να προηγείται από 5% ως 7% και τελικά επικράτησε σαρωτικά του ΣΥΡΙΖΑ κερδίζοντάς τον με 20 μονάδες.
Μάλιστα εκ των υστέρων αρκετοί δημοσκόποι υποστήριζαν δημόσια ότι γνώριζαν τη διαφορά αλλά δεν την αποκάλυπταν λόγω πιέσεων!
Οι ερωτήσεις
Η «Εφ.Συν.», στο πλαίσιο της έρευνάς της, έθεσε το ζήτημα των δημοσκοπήσεων σε θεσμικούς φορείς, πολιτικούς αναλυτές, εκπροσώπους εταιρειών του χώρου αλλά και σε καθηγητές Πανεπιστημίου, οι οποίοι ασχολούνται με το αντικείμενο, με τη μορφή δύο ενδεικτικών ερωτημάτων. Από τις απαντήσεις, επιβεβαιώνονται οι ανησυχίες αλλά και ο υπαρκτός αντίλογος σε αυτές.
1. Με δεδομένο ότι οι δημοσκοπήσεις αποτελούν ένα πολύ σημαντικό εργαλείο καταγραφής και αποτύπωσης της πολιτικής επικαιρότητας, επηρεάζοντας πολλές φορές τη γνώμη των πολιτών, ποια είναι εκείνα τα φίλτρα για τη διασφάλιση της αξιοπιστίας τους;
2. Σε ένα κοινωνικό περιβάλλον έντονης αμφισβήτησης για τον ρόλο τους, θεωρείτε επαρκή τα θεσμικά μέτρα που υπάρχουν για την πραγματοποίησή τους και πώς αντιμετωπίζεται η καχυποψία ότι υπηρετούν σκοπιμότητες και λειτουργούν ενίοτε ως εργαλεία προπαγάνδας;
«Γκουρού» της προπαγάνδας
Επιπλέον, άκρως προβληματική και αντιδεοντολογική αποδεικνύεται η παρουσία «ειδικών» στα ΜΜΕ (δεν ευθύνονται προφανώς οι δημοσκοπικές εταιρείες γι’ αυτό), που υπό τον μανδύα του αναλυτή προπαγανδίζουν τις θέσεις συγκεκριμένων κομμάτων και προσώπων. Το πιο κραυγαλέο παράδειγμα αποτελεί ο Ανδρέας Δρυμιώτης, θαμώνας σε πολιτικές εκπομπές, που τον εμφανίζουν ως «γκουρού» των δημοσκοπήσεων εξαιτίας της προϋπηρεσίας του σε εταιρείες εκλογικών συστημάτων. Ωστόσο, 9 στις 10 φορές οι «αναλύσεις» του ισοδυναμούν με φλογερή υπεράσπιση της κυβέρνησης της Ν.Δ. και του Κυριάκου Μητσοτάκη και απαξίωση των υπόλοιπων κομμάτων της αντιπολίτευσης όπως το ΠΑΣΟΚ και ο πρόεδρός του, Νίκος Ανδρουλάκης, ή ο ΣΥΡΙΖΑ και ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας. Από τις εμβληματικές αποτυχημένες προβλέψεις του ήταν το 2019 όταν στοιχημάτιζε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα καταποντιστεί («να είναι ικανοποιημένος ο Τσίπρας αν πάρει μεταξύ 20%-23%, «Πρώτο Θέμα» – Ιούνιος 2019) αλλά έλαβε 31,5%. Και επίσης, στις δημοτικές εκλογές τον Οκτώβριο του 2023 προεξοφλούσε νίκη του Κώστα Μπακογιάννη με διαφορά (ΣΚΑΪ, 15/10), διαβεβαιώνοντας ότι «η Αθήνα δεν είναι καν ντέρμπι», αλλά νικητής ήταν και εξελέγη δήμαρχος ο Χάρης Δούκας.
«Ο ισχυρισμός ότι οι δημοσκοπήσεις επηρεάζουν την κοινή γνώμη στερείται τεκμηρίωσης»
Καταρχάς οφείλουμε να επισημάνουμε ότι οι ερωτήσεις που μας τέθηκαν εμπεριέχουν ως «διαπιστώσεις» κάποιες θέσεις που δεν είναι επιστημονικά αποδεδειγμένες («επιρροή δημοσκοπήσεων στην κοινή γνώμη») ή με στοιχεία τεκμηριωμένες («αμφισβήτηση εγκυρότητας δημοσκοπήσεων από την κοινωνία»).
Οι έρευνες κοινής γνώμης, και ιδιαιτέρως οι δημοσκοπήσεις, είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο, διότι αποτυπώνουν τις τάσεις της κοινωνίας σε συγκεκριμένο χρόνο. Διεθνώς έχουν θεσπιστεί από την ESOMAR και το ICC, κοινοί κανόνες δεοντολογίας και επαγγελματικής πρακτικής που ρυθμίζουν τη διεξαγωγή και δημοσιοποίησή τους, τους οποίους οι εταιρείες-μέλη του ΣΕΔΕΑ οφείλουν να τηρούν απαρέγκλιτα και ελέγχονται γι’ αυτό. Πέραν τούτου, σε πολλές χώρες υπάρχει νομοθετικό πλαίσιο που ρυθμίζει τη λειτουργία τους.
«Οι δημοσκοπήσεις δεν είναι το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά η καταγραφή των τάσεων της κοινωνίας τη στιγμή που διενεργούνται»
Σημειώνεται πως η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα πιο αυστηρά νομοθετικά πλαίσια διεθνώς, για τη διεξαγωγή και δημοσιοποίηση ερευνών κοινής γνώμης. Οι εταιρείες-μέλη του ΣΕΔΕΑ τηρούν τις διατάξεις του Ν. 3603/2007 περί δημοσκοπήσεων και λειτουργούν με απόλυτη διαφάνεια. Οι εταιρείες-μέλη του ΣΕΔΕΑ ελέγχονται ως προς τη διεξαγωγή των ερευνών κοινής γνώμης μέσω του συστήματος Ποιοτικού Ελέγχου Συλλογής Στοιχείων (ΠΕΣΣ) και πιστοποιούνται βάσει αυτού. Υπόκεινται δηλαδή σε τακτική βάση στους ελέγχους που προβλέπει ο Ν. 3603/2007 για τις εταιρείες που διενεργούν δημοσκοπήσεις.
Εάν κάποιος επιθυμεί πρόσθετο έλεγχο σε μια δημοσκόπηση, μπορεί να προσφύγει στην Ελεγκτική Δημοσκοπήσεων που έχει συσταθεί και λειτουργεί, βάσει των διατάξεων του σχετικού νόμου, ως ανεξάρτητο ελεγκτικό όργανο. Τα δε πορίσματα του ελέγχου διαβιβάζονται προς το ΕΣΡ. Προβλήματα δημιουργούνται από εταιρείες που δεν ακολουθούν τις επιταγές του νόμου, δεν είναι μέλη του ΣΕΔΕΑ και δεν ελέγχονται για τις έρευνες που δημοσιοποιούν.
Ενίοτε, και ιδιαίτερα σε προεκλογικές περιόδους, οι δημοσκοπήσεις αμφισβητούνται και «κατηγορούνται» με δημόσιες τοποθετήσεις, από διάφορες πολιτικές ομάδες, με στόχο την αποδόμησή τους. Ο ισχυρισμός ότι οι δημοσκοπήσεις επηρεάζουν την κοινή γνώμη στερείται επιστημονικής βάσης και τεκμηρίωσης, ιδιαίτερα στην εποχή του ΑΙ και της κυριαρχίας των social media. Οι δημοσκοπήσεις δεν είναι το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά η καταγραφή των τάσεων της κοινωνίας τη στιγμή που διενεργούνται. Ευχή μας είναι να αφεθεί ο κλάδος απερίσπαστος να κάνει τη δουλειά του με την ευσυνειδησία και την ανεξαρτησία που διακρίνει τα μέλη του ΣΕΔΕΑ.
Το επιστημονικό εργαλείο και ο βωμός των εντυπώσεων
Γιάννης Κωνσταντινίδης, αναπληρωτής καθηγητής με ειδίκευση σε θέματα Πολιτικής Συμπεριφοράς και Μεθοδολογίας Πολιτικής Ερευνας, πρόεδρος στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας
Οι δημοσκοπήσεις στην Ελλάδα καταλαμβάνουν ένα δυσανάλογα μεγάλο κομμάτι της δημόσιας συζήτησης για την πολιτική. Παρότι η συγκυρία της μεταβλητότητας των επιλογών, ο έντονος κατακερματισμός και η επικείμενη είσοδος νέων κομμάτων δικαιολογούν μερικώς την αυξημένη ζήτηση για τη δημοσκοπική πληροφορία, η προσφορά παραμένει και πάλι πλεονάζουσα. Και όπως συμβαίνει πάντα στην αγορά όταν υπάρχει πλεονάζουσα προσφορά, η ποιότητα του προϊόντος φθίνει. Κόμματα που δεν έχουν παρουσιαστεί επισήμως καταλαμβάνουν θέση στη λίστα της πρόθεσης ψήφου, εκτιμήσεις εκλογικής επιρροής των οποίων η μεθοδολογία καλύπτεται από μυστήριο φιγουράρουν ως η απόλυτη αλήθεια, εύρη στατιστικών σφαλμάτων που καθιστούν αβέβαιη ακόμα και την κατάταξη των κομμάτων παραλείπονται. Το επιστημονικό εργαλείο θυσιάζεται στον βωμό των εντυπώσεων. Δεν είναι όμως μόνο ζήτημα ηθικής, είναι και ζήτημα πολιτικής ουσίας. Αν οι πολιτικοί και τα κόμματα κατακλύζονται από δημοσκοπικά ευρήματα, μοιραία θα εστιάζουν στους καθημερινούς τακτικισμούς και στην επίδραση αυτών στα ποσοστά τους, και όχι βέβαια στην αναζήτηση μεσοπρόθεσμών λύσεων ή συμβιβασμών, κάτι που είναι το πραγματικό ζητούμενο της πολιτικής.
Δημοσκοπική πραγματικότητα
Στάμος Παπαστάμου, Ομότιμος καθηγητής Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας, πρώην πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών
Το θέμα των δημοσκοπήσεων δεν είναι θεσμικό αλλά κοινωνιοψυχολογικό και βαθύτατα πολιτικό. Τα υπάρχοντα θεσμικά μέτρα πραγματοποίησης και αξιοπιστίας των δημοσκοπήσεων θα ήταν αρκετά αν δεν ίσχυαν τα ακόλουθα:
1. Οι δημοσκοπήσεις μετρούν κάτι που δεν υπάρχει, την «κοινή γνώμη», η οποία, όπως κατέδειξε προ πολλού ο Bourdieu, είναι συχνά στατιστικό κατασκεύασμα, προϊόν μεθοδολογίας και πολιτικοεπικοινωνιακής επεξεργασίας και όχι αυθεντική προϋπάρχουσα ενιαία φωνή της κοινωνίας. Οι δημοσκοπήσεις δεν καταγράφουν απλώς την «κοινή γνώμη» αλλά συμβάλλουν ενεργά στην παραγωγή της.
2. Οι δημοσκοπήσεις γίνονται πλέον κατά κύριο λόγο τηλεφωνικά. Αναιρούν έτσι την ανωνυμία των απαντήσεων, ωθούν μεγάλο ποσοστό ατόμων να μη συμμετάσχουν στις έρευνες (υποσκάπτοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την αξιοπιστία τους) αλλοιώνοντας παράλληλα τη σύνθεση του δείγματος, δεδομένου ότι απαντούν επωνύμως όσοι έχουν ήδη αποφασίσει τι θα ψηφίσουν, όσοι επιθυμούν να δημοσιοποιήσουν την ακριβή πρόθεση ψήφου τους, είτε όσοι -για ευνόητους λόγους- θέλουν να συμμετάσχουν στη δημιουργία ψευδών εντυπώσεων.
3. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται επίσης συνεχής δημοσίευση δημοσκοπήσεων. Η αδιάκοπη ροή τους δεν καταγράφει απλώς προτιμήσεις αλλά συγκροτεί μια «δημοσκοπική πραγματικότητα» με κανονιστική ισχύ. Η επικοινωνιακή αυτή πρακτική φαίνεται πως εμπνέεται από δύο κλασικά αναπαραστασιακά στοιχεία των μηχανισμών χειραγώγησης της «κοινής γνώμης». Το πρώτο αφορά την τάση των στόχων κοινωνικής επιρροής να ευθυγραμμίζονται με τον φερόμενο ως επικρατέστερο, ενώ το άλλο την αποφυγή δημόσιας έκθεσης από όσους αντιλαμβάνονται ότι η άποψή τους στερείται κοινωνικής αποδοχής.
4. Τέλος, οι πολιτικοί αναλυτές των δημοσκοπήσεων στα ΜΜΕ -που συχνά είναι αυτοί που τις διενήργησαν- δεν παρουσιάζουν απλώς τα αποτελέσματα, ως όφειλαν, αλλά τα «εξηγούν», αποδίδοντας συγκεκριμένες προθέσεις στους ερωτηθέντες κατά την αποδοχή ή απόρριψη της μιας ή άλλης άποψης, επιχειρώντας να χειραγωγήσουν με μάλλον άκομψο τρόπο το ακροατήριό τους.
Σημαντικό το πώς παρουσιάζονται και διαβάζονται τα αποτελέσματα
Τάσος Βασιλείου, πολιτικός αναλυτής, διευθυντής Δημόσιων και Εταιρικών Υποθέσεων Prorata
Η καχυποψία που υπάρχει σε ένα τμήμα της κοινωνίας απέναντι στις δημοσκοπήσεις δεν πρέπει να υποτιμάται. Είναι μέρος μιας ευρύτερης κρίσης εμπιστοσύνης απέναντι στους θεσμούς, με αιχμή το πολιτικό σύστημα και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ετσι, οι δημοσκοπήσεις δεν μπορούν να μείνουν έξω από αυτό το κλίμα αμφισβήτησης.
Παραμένουν, όμως, ένα από τα βασικότερα εργαλεία καταγραφής των κοινωνικών και πολιτικών τάσεων σε μια δημοκρατία. Δεν προβλέπουν το μέλλον. Αποτυπώνουν, με επιστημονικές μεθόδους, τις στάσεις και τις αντιλήψεις της κοινωνίας σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Οσοι εργαζόμαστε στον τομέα αυτόν γνωρίζουμε καλά ότι κάθε δημοσκόπηση κρίνεται διαρκώς, ακριβώς γιατί μπορεί να επηρεάσει το δημόσιο κλίμα και τη δημόσια συζήτηση. Για τον λόγο αυτόν θεωρώ σημαντικό να μην αντιμετωπίζονται οι έρευνες αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της πρόθεσης ψήφου.
Μια δημοσκόπηση λέει πολύ περισσότερα για το πώς η κοινωνία βιώνει τα πράγματα. Τι φοβίζει τους πολίτες, τι τους κινητοποιεί, πώς αξιολογούν την καθημερινότητά τους, πού αισθάνονται ανασφάλεια ή προσδοκία. Γι’ αυτό και οι ερωτήσεις που τίθενται κάθε φορά αποτελούν κρίσιμη όψη της μεθοδολογίας, καθώς καθορίζουν το βάθος της κατανόησης που μπορείς να έχεις για μια κοινωνική ή πολιτική πραγματικότητα. Εξίσου σημαντικό, όμως, είναι και το πώς παρουσιάζονται και διαβάζονται τα αποτελέσματα. Συχνά ο δημόσιος διάλογος περιορίζεται σε ένα ποσοστό ή σε μια «κούρσα» πρόθεσης ψήφου, ενώ η ουσία μιας έρευνας βρίσκεται πολλές φορές στις σύνθετες κοινωνικές τάσεις που καταγράφονται πίσω από τους αριθμούς.
