Μπορεί να προληφθεί και να προβλεφθεί μία αυτοκτονία; Υπάρχουν κάποια πρώιμα σημάδια τα οποία μπορούν να προειδοποιήσουν τους γονείς και να μαρτυρήσουν το επερχόμενο απονενοημένο βήμα ενός ανθρώπου;
Η από κοινού συμφωνία των δύο νεαρών κοριτσιών ηλικίας 17 ετών να προχωρήσουν σε αυτοχειρία στην Ηλιούπολη δεν αποτελεί απλώς ένα τεράστιο σήμα κινδύνου για την κοινωνία, αλλά και έναν σοβαρό προβληματισμό προς όλους μας -γονείς, κηδεμόνες, εκπαιδευτικούς- με ποιο τρόπο μπορούμε να προλάβουμε μία τόσο οδυνηρή κατάσταση αλλά και πώς να διαχειριστούμε τα καταθλιπτικά περιστατικά.
Εδώ επίσης, εγείρεται και ένα ακόμη ερώτημα, το οποίο μπορούν να απαντήσουν οι εξειδικευμένοι επαγγελματίες υγείας: υπάρχει συνεργατική αυτοκτονία, ποιοι άνθρωποι και πότε αποφασίζουν να προχωρήσουν από κοινού σε μία συνεργατική αυτοκτονία και τελικά μπορούμε και με ποιο τρόπο, να αφουγκραστούμε την αγωνία των νέων ανθρώπων, ώστε να προλάβουμε μία μοιραία κατάσταση;
Η αυτοκτονικότητα είναι πολυπαραγοντική
Το CNN Greece, επικοινώνησε με τον Επιστημονικό Διευθυντή του Μη Κυβερνητικού Οργανισμού ΚΛΙΜΑΚΑ ψυχίατρο Κυριάκο Κατσαδώρο για το συμβαίνει σήμερα με τους νέους, πώς μπορούμε να προλάβουμε έναν αυτοτραυματισμό και πώς η αφόρητη πίεση για σχολικές επιδόσεις, ή μία τέλεια «κοινωνική εικόνα»- που συχνά μας επιβάλλει η εποχή και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης- μπορεί να οδηγήσει έναν νέο άνθρωπο στην αυτοκτονία.
Μεγάλη έμφαση δίνει ο ψυχίατρος, στο ζήτημα της ευαλωτότητας του ψυχισμού ενός νέου ανθρώπου, ένα χαρακτηριστικό, το οποίο ο συνομιλητής μας, παρομοιάζει ως ένα αυτοάνοσο νόσημα με εξάρσεις και υφέσεις…
«Η ευαλωτότητα δεν είναι αδυναμία ούτε "ελάττωμα". Είναι το σύνολο των παραγόντων που κουβαλά ένας άνθρωπος: η βιολογική του ιδιαιτερότητα, κάποια γενετικά χαρακτηριστικά, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, οι δυσκολίες που έχει βιώσει, ο τρόπος που έμαθε να σκέφτεται, να αισθάνεται και να διαχειρίζεται το άγχος, την απόρριψη, τη μοναξιά ή την απώλεια. Όλα αυτά διαμορφώνουν έναν εσωτερικό βαθμό αντοχής και ευαισθησίας», επισημαίνει.
Όπως αναφέρει ο κ. Κατσαδώρος, «η αυτοκτονικότητα δεν αποτελεί ένα αιφνίδιο ή μονοπαραγοντικό γεγονός, αλλά μια πολυπαραγοντική και δυναμική διαδικασία με σημαντικές γενετικές συνιστώσες».
Η ευαλωτότητα δεν είναι ελάττωμα
Όπως εξηγεί ο ίδιος, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να έχουν μεγαλύτερη ευαλωτότητα σε συγκεκριμένες ψυχικές δυσκολίες, όπως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, εξαρτήσεις ή αυτοκαταστροφικές σκέψεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι καταδικασμένοι να νοσήσουν ή να οδηγηθούν σε ακραίες συμπεριφορές. Σημαίνει όμως ότι κάτω από ορισμένες συνθήκες πίεσης, μπορεί να δυσκολευτούν περισσότερο να αντέξουν ή να διαχειριστούν όσα συμβαίνουν γύρω τους.
«Όταν οι εξωτερικές πιέσεις — όπως μια απώλεια, η οικονομική πίεση, η κοινωνική απομόνωση, το τραύμα, η βία, η χρόνια εξάντληση ή η έλλειψη υποστήριξης — ξεπεράσουν τα όρια αντοχής ενός ήδη ευάλωτου ανθρώπου, τότε μπορεί να εμφανιστεί η κρίση. Η κρίση αυτή δεν δημιουργείται μόνο από το εξωτερικό γεγονός· προκύπτει από τη συνάντηση του εξωτερικού στρες με μια προ υπάρχουσα εσωτερική ευαλωτότητα» επισημαίνει ο κ. Κατσαδώρος.
Τα αδιέξοδα και η απομόνωση των νέων
Και συνεχίζει:
«Ιδιαίτερα στην εφηβεία, η ψυχική δυσφορία συχνά δεν εκφράζεται με τρόπο άμεσα αναγνωρίσιμο από το περιβάλλον, ενώ η αίσθηση αδιεξόδου, η συναισθηματική απορρύθμιση, η απομόνωση και η δυσκολία διαχείρισης επώδυνων εμπειριών μπορεί να παραμένουν αόρατες μέχρι την εκδήλωση μιας κρίσιμης κατάστασης που θα κινητοποιήσει την ευαλωτότητά τους».
Η ευαλωτότητα του ψυχισμού ενός νέου ανθρώπου επομένως, αποτελεί πολύ σημαντικό ζήτημα, τονίζει ο συνομιλητής μας, προσθέτοντας, ότι εάν οι γονείς των 17χρονων κοριτσιών μας επέτρεπαν, θα μπορούσαμε να πραγματοποιήσουμε μία ψυχολογική αυτοψία. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσαμε να τους απαντήσουμε με ακρίβεια και σαφήνεια, εάν η σχολική πίεση, ή κάποια άλλη αιτία, οδήγησε τα νέα αυτά κορίτσια, να λάβουν μία τόσο οδυνηρή απόφαση.
Η κατάθλιψη μοιάζει με τα αυτοάνοσα...
Όπως εξηγεί ο ειδικός, οι πρώτες 500 ημέρες από τη γέννηση ενός παιδιού, είναι καθοριστικές για την εξέλιξη της ψυχικής κατάστασης ενός παιδιού.
«Φυσικά η εφηβεία αποτελεί μία εκρηκτική και απαιτητική περίοδο, κατά την οποία συντελούνται μεγάλες εσωτερικές αλλαγές στον ψυχισμό ενός νέου παιδιού. Το 75% των ψυχικών παθήσεων- όπως σχιζοφρένεια, κατάθλιψη, αλκοολισμός κλπ. Βγαίνει στην επιφάνεια μεταξύ των ηλικιών 16 με 22 ετών. Αυτό σημαίνει επομένως, ότι ένας ψυχισμός με ευαλωτότητα και κατάθλιψη, χρειάζεται υποστήριξη και ο γονιός θα πρέπει να είναι διαρκώς κινητοποιημένος και έτοιμος να δει τα σημάδια του παιδιού του και να παρέμβει, ώστε να μειωθεί αυτή η ευαλωτότητα» τονίζει χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας εμφατικά ότι η «κατάθλιψη είναι σαν τα αυτοάνοσα νοσήματα, μπορεί να φύγουν και να επιστρέψουν».
Η αξία της πρόληψης
Η ουσία της πρόληψης βρίσκεται ακριβώς εδώ: στην έγκαιρη αναγνώριση της ευαλωτότητας πριν αυτή μετατραπεί σε κρίση. Όσο περισσότερο ένας άνθρωπος κατανοεί τον εαυτό του, τα συναισθήματά του, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς του, τόσο περισσότερο μπορεί να ζητήσει βοήθεια, να προστατευτεί και να αλλάξει πορεία.
Η κοινωνία, οι επαγγελματίες υγείας, οι οικογένειες και τα μέσα ενημέρωσης χρειάζεται να σταματήσουν να αναζητούν μία μόνο «αιτία» για κάθε αυτοκτονία. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Η αυτοκτονικότητα δεν είναι απλή επιλογή ούτε αποτέλεσμα ενός στιγμιαίου γεγονότος. Είναι συνήθως η έκφραση μιας βαθύτερης και συχνά μακροχρόνιας ψυχικής επιβάρυνσης, η οποία όμως μπορεί να αναγνωριστεί, να αντιμετωπιστεί και πολλές φορές να προληφθεί ουσιαστικά.
«Εμείς στην ΚΛΙΜΑΚΑ είμαστε πάντα παρόντες ώστε να δώσουμε συμβουλές και υποστήριξη, μέσω της Γραμμής Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018» λέει ο ίδιος.
Αποφασίζοντας μία... συνεργατική αυτοκτονία
Αναφορικά με τη συνεργατική αυτοκτονία, ο ψυχίατρος κ. Κατσαδώρος αναφέρει:
«Η συνεργατική αυτοκτονία, αναφέρεται συνήθως στη διεθνή βιβλιογραφία ως "suicide pact", δηλαδή «σύμφωνο αυτοκτονίας» ή "συμφωνημένη διπλή αυτοκτονία"».
Πρόκειται για περιπτώσεις όπου δύο άτομα αποφασίζουν από κοινού να θέσουν τέλος στη ζωή τους, την ίδια χρονική στιγμή ή μέσα σε πολύ κοντινό χρονικό διάστημα, συχνά χρησιμοποιώντας την ίδια μέθοδο.
«Οι περιπτώσεις αυτές είναι σχετικά σπάνιες, αλλά παρουσιάζουν ιδιαίτερο επιστημονικό και κλινικό ενδιαφέρον, γιατί συνήθως συνδέονται με έντονη συναισθηματική εξάρτηση, κοινό αίσθημα αδιεξόδου, κοινωνική απομόνωση, ψυχική επιβάρυνση ή μια σχέση μέσα στην οποία αναπτύσσεται μια κοινή αντίληψη ότι «δεν υπάρχει άλλη λύση». Συχνότερα παρατηρούνται σε ζευγάρια, αλλά μπορούν να εμφανιστούν και μεταξύ στενών φίλων ή μελών της ίδιας οικογένειας» λέει στο CNN Greece o ειδικός.
Και συνεχίζει:
«Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν πρόκειται για "ταυτόχρονη απόφαση μιας στιγμής", αλλά για μια διαδικασία που έχει προηγηθεί ψυχικά και συναισθηματικά για μεγάλο χρονικό διάστημα. Συχνά υπάρχουν σημάδια όπως απομόνωση από το κοινωνικό περιβάλλον, κοινές απαισιόδοξες σκέψεις, αίσθημα ότι "ο ένας δεν μπορεί χωρίς τον άλλον", έντονος φόβος εγκατάλειψης ή κοινή πεποίθηση ότι η ζωή δεν μπορεί να συνεχιστεί.
Η επιστημονική κοινότητα αντιμετωπίζει αυτές τις περιπτώσεις με ιδιαίτερη προσοχή, καθώς αναδεικνύουν πόσο ισχυρά μπορεί να λειτουργήσουν οι διαπροσωπικές σχέσεις πάνω στην ψυχική ευαλωτότητα. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό να αποφεύγεται από τα μέσα ενημέρωσης οποιαδήποτε ρομαντικοποίηση ή δραματοποίηση τέτοιων περιστατικών, επειδή μπορεί να δημιουργήσει επικίνδυνες ταυτίσεις σε άλλα ευάλωτα άτομα ή ζευγάρια που βρίσκονται σε ψυχική κρίση».
Ο χάρτης των αυτοκτονιών 2022 - 2026
Ας δούμε στη συνέχεια μερικά στατιστικά στοιχεία, σχετικά με τις αυτοκτονίες παιδιών και εφήβων στην Ελλάδα, το διάστημα 2022-2026:
Το 2022, αυτοκτόνησαν 4 παιδιά ηλικίας 12-14 ετών και 7 παιδιά ηλικίας 15-19 ετών.
Το 2023, αυτοκτόνησε 1 παιδί ηλικίας 12-14 ετών και 9 παιδιά ηλικίας 15-19 ετών.
Το 2024, αυτοκτόνησαν 3 παιδιά ηλικίας 12-14 ετών και 7 παιδιά ηλικίας 15-19 ετών.
Το 2025, αυτοκτόνησε 1 παιδί ηλικίας 12-14 ετών και 6 παιδιά ηλικίας 15-19 ετών.
Το 2026 αυτοκτόνησε1 παιδί ηλικίας 12-14 ετών και 8 παιδιά ηλικίας 15-19 ετών.
Η ευθύνη και η ηθική στη διαχείριση μιας αυτοκτονίας
Το σοβαρότατο ζήτημα μιας αυτοκτονίας όμως, συνδέεται και με το ζήτημα της ηθικής διαχείρισης της ιδιαίτερης αυτής κατάστασης. Έχει μεγάλη σημασία η διαχείριση αυτή, να γίνει από όλους μας- κοινωνία, θεσμικοί φορείς- τύπος- με την ανάλογη ευαισθησία, ευθύνη και σεβασμό προς το περιβάλλον των ανθρώπων που έχουν πραγματοποιήσει το απονενοημένο βήμα.
Οι διεθνείς οδηγίες του World Health Organization και άλλων επιστημονικών οργανισμών, σύμφωνα με τον Επιστημονικό Διευθυντή του Μη Κυβερνητικού Οργανισμού ΚΛΙΜΑΚΑ ψυχίατρο, Κυριάκο Κατσαδώρο, επισημαίνουν ότι τα μέσα ενημέρωσης πρέπει να αποφεύγουν τη λεπτομερή περιγραφή της μεθόδου, τη δραματοποίηση ή εξιδανίκευση, τους απλουστευτικούς τίτλους, τη σύνδεση της αυτοκτονίας με μία μόνο «αιτία», καθώς και την παρουσίασή της ως λύσης ή αναπόφευκτης κατάληξης.
