Το Κίνημα είχε ανέκαθεν δυσανεξία στις συμπράξεις με όμορα κόμματα • Οι συμμαχίες του κατά την αντιπολιτευτική και κυβερνητική του θητεία • Η μοιραία συμμετοχή στη συγκυβέρνηση Σαμαρά • Οι τρεις τάσεις που απειλούν στο παρόν τη συνοχή του.
Το ΠΑΣΟΚ δεν ήταν ποτέ ένα κόμμα που ευνοούσε ή επεδίωκε συνεργασίες με άλλα συγγενικά κόμματα στο επίπεδο της συγκρότησης κυβερνήσεων.
Αντίθετα, και ειδικά την περίοδο 1974-1981, συνέβαλε ουσιαστικά στις συνεργασίες με άλλα κόμματα -και δη της Αριστεράς καθώς το ίδιο εμφανιζόταν ως αριστερό κόμμα- σε συνδικαλιστικές και ευρύτερα κοινωνικές οργανώσεις.
Η στάση του εκείνη βοήθησε σημαντικά στον εκδημοκρατισμό των συνδικαλιστικών οργανώσεων και στην προώθηση νέων δημοκρατικών θεσμών με την ανάπτυξη ενός κινήματος από τα κάτω που διεκδικούσε την αποχουντοποίηση και τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας και φυσικά ευρύτερες δημοκρατικές ελευθερίες για τους πολίτες.
Η αυτοδυναμία
Στο θέμα της διακυβέρνησης της χώρας το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, μέχρι να γίνει κυβέρνηση το 1981, διεκδικούσε σταθερά και ανυποχώρητα την αυτοδυναμία με το σκεπτικό -όπως έλεγε τότε- να εφαρμόσει το πρόγραμμά του ανεμπόδιστα, χωρίς νοθεύσεις από τα προγράμματα άλλων κομμάτων.
Ήταν μάλιστα τέτοια η επιμονή του στην αυτοδυναμία που αρνιόταν να δεσμευτεί στην εφαρμογή του δικού του προγράμματος μέσα από μια κυβέρνηση συνεργασίας, όπως του αντιπρότεινε το ΚΚΕ υπό τον Χαρίλαο Φλωράκη.
Ταυτόχρονα η πολιτική του πρόταση περί αυτοδυναμίας συνοδευόταν από μια ισχυρή αντιδεξιά ρητορική που του έδινε τη δυνατότητα κυριαρχίας στον κεντροαριστερό χώρο. Ακόμα και η συζήτηση με τη Ν.Δ. για το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν το μεγαλύτερο των πολιτικών αμαρτημάτων.
Δύο φορές το ΠΑΣΟΚ στην ιστορία του δέχτηκε να συμμετάσχει σε κυβέρνηση συνεργασίας. Η μία ήταν τον Ιούνιο του 1989 όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου -που νοσηλευόταν τότε στο Γενικό Κρατικό- πρότεινε στον Χαρίλαο Φλωράκη κυβέρνηση συνεργασίας ΠΑΣΟΚ και Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου χωρίς τη συμμετοχή της Ν.Δ.
Εκείνη την περίοδο όπου κυριαρχούσε το σκάνδαλο Κοσκωτά μια τέτοια κυβέρνηση θα ήταν όμηρος των στελεχών του ΠΑΣΟΚ που εμπλέκονταν στο σκάνδαλο. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η πρόταση δεν έγινε αποδεκτή από την Αριστερά.
Η δεύτερη φορά ήταν το 2012 όταν μετά τις δεύτερες εκλογές (οι πρώτες έγιναν τον Μάιο και οι επαναληπτικές τον Ιούνιο του 2012) το ΠΑΣΟΚ υπό τον Ευάγγελο Βενιζέλο σχημάτισε κυβέρνηση με τη Ν.Δ. υπό τον Αντώνη Σαμαρά.
Απλή αναλογική
Την πολιτική του ΠΑΣΟΚ απέναντι στις συνεργασίες κομμάτων για τον σχηματισμό κυβέρνησης -την άρνησή του δηλαδή στις κυβερνήσεις συνεργασίας- την αποκαλύπτει πλήρως και η στάση του απέναντι στο εκλογικό σύστημα.
Το ΠΑΣΟΚ της πρώτης φάσης της Μεταπολίτευσης δήλωνε υπέρμαχο της απλής αναλογικής παρ’ όλο που ποτέ δεν τάχθηκε υπέρ μιας κυβερνητικής συνεργασίας κομμάτων.
Όταν όμως ήρθε στην κυβερνητική εξουσία έφερε και ψήφισε στη Βουλή εκλογικό σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής το οποίο προπαγανδιστικά βάφτιζε απλή αναλογική. Η μόνη φορά που το ΠΑΣΟΚ ψήφισε εκλογικό νόμο κοντινό στην απλή αναλογική ήταν τον Απρίλιο του 1989. Επρόκειτο για μια παραλλαγή της ενισχυμένης αναλογικής που πλησίαζε την απλή αλλά δεν ήταν απλή.
Στο θέμα της διακυβέρνησης της χώρας το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, μέχρι να γίνει κυβέρνηση το 1981, διεκδικούσε σταθερά και ανυποχώρητα την αυτοδυναμία
Εκείνο το εκλογικό σύστημα δυσκόλευε πολύ τον σχηματισμό αυτοδύναμης κυβέρνησης. Με αυτόν τον τρόπο εμπόδιζε τη Ν.Δ. να γίνει κυβέρνηση κι έδινε τη δυνατότητα στο ΠΑΣΟΚ να στριμώχνει την Αριστερά για κυβερνητική συνεργασία, κάτι που αν συνέβαινε ήταν η καλύτερη λύση για να ξεφύγει το ΠΑΣΟΚ ανώδυνα από τη μέγκενη του σκανδάλου Κοσκωτά.
Την αρνητική του διάθεση απέναντι στην απλή αναλογική το ΠΑΣΟΚ την έδειξε και το 2016 όταν η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα νομοθέτησε την απλή αναλογική (με εξαίρεση το πλαφόν του 3%). Το ΠΑΣΟΚ (τότε ήταν στο σχήμα της Δημοκρατικής Συμπαράταξης μαζί με τη ΔΗΜΑΡ) δεν ψήφισε αυτό το νομοσχέδιο. Ούτε φυσικά και το Ποτάμι του Σταύρου Θεοδωράκη που ήταν ένα ΠΑΣΟΚογενές κόμμα.
Η δέσμευση
Ο νόμος αυτός εφαρμόστηκε στις εκλογές του Μαΐου του 2023. Αλλά στην προεκλογική περίοδο -παρά τις πιέσεις του ΣΥΡΙΖΑ- το ΠΑΣΟΚ αρνιόταν κατηγορηματικά μια κυβέρνηση συνεργασίας με το τότε κόμμα του Αλέξη Τσίπρα. Μάλιστα είχε βρει τη χρυσή -ευνοϊκή γι’ αυτό- τομή. Καθώς δεν μπορούσε να αρνηθεί τις κυβερνήσεις συνεργασίας τις οποίες επέβαλλε ο εκλογικός νόμος, διακήρυττε πως δεν θα στήριζε ποτέ μια κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Αλέξη Τσίπρα ή τον Κυρ. Μητσοτάκη.
Κοιτάζοντας προσεκτικά στο παρελθόν δεν θα δυσκολευτούμε να διαπιστώσουμε πως το ΠΑΣΟΚ από την εποχή των μνημονίων και μετά -και κυρίως από την εποχή της συγκυβέρνησης με τη Ν.Δ.- στο θέμα των συνεργασιών βλέπει και προς τα αριστερά και προς τα δεξιά.
Δηλαδή δεν αποκλείει μια κυβέρνηση συνεργασίας με τη Ν.Δ. Η τοποθέτησή του το 2023 ενάντια σε μια κυβέρνηση με Τσίπρα ή Μητσοτάκη πρωθυπουργό σημαίνει «ναι» σε μια κυβέρνηση συνεργασίας και με την Αριστερά και με τη Ν.Δ. υπό την προϋπόθεση αποκλεισμού κάποιων προσώπων.
Σε αυτήν ακριβώς τη λογική κινείται και η απόφαση του πρόσφατου 4ου τακτικού συνεδρίου του κόμματος. Σε αυτό το συνέδριο ο Χάρης Δούκας ζήτησε ρητή δέσμευση ότι το ΠΑΣΟΚ δεν θα συνεργαστεί με τη Ν.Δ. Η δέσμευση αυτή υιοθετήθηκε και συμπεριλήφθηκε στη νέα Διακήρυξη του κόμματος όπου συγκεκριμένα αναφέρεται:
«Προϋπόθεση για την πολιτική αλλαγή είναι η ήττα της Νέας Δημοκρατίας, η ήττα της διαφθοράς, της αδιαφάνειας και των ανισοτήτων. Πολιτική αλλαγή δεν μπορεί να υπάρξει σε συνεργασία με τη Νέα Δημοκρατία σε οποιονδήποτε κυβερνητικό ρόλο».
Ορθάνοιχτη πόρτα
Στην εισήγησή του στο συνέδριο, όμως ο Ν. Ανδρουλάκης έθεσε το θέμα κάπως διαφορετικά. Είπε συγκεκριμένα: «Όποιος πιστεύει ότι υπάρχει σενάριο συνεργασίας με αυτούς που οργάνωσαν την ηθική και πολιτική μου εξόντωση, βρίσκεται εκτός πραγματικότητας. Στόχος της παράταξης δεν είναι η συγκυβέρνηση με τη Νέα Δημοκρατία, αυτό είναι κάτι απλό και αυτονόητο. Στόχος της παράταξής μας είναι να νικήσουμε τη Νέα Δημοκρατία και σε αυτόν τον αγώνα πρέπει να δώσετε όλες σας τις δυνάμεις».
Από αυτή την τοποθέτηση είναι φανερό πως λόγος γίνεται για τη Ν.Δ. υπό τον Κυρ. Μητσοτάκη. Για τη σημερινή Ν.Δ. Με αυτή τη Ν.Δ. δεν δέχεται να συνεργαστεί το ΠΑΣΟΚ. Με μια Ν.Δ. υπό άλλο αρχηγό μάλλον αλλάζουν τα δεδομένα.
Την αρνητική του διάθεση απέναντι στην απλή αναλογική το ΠΑΣΟΚ την έδειξε και το 2016 όταν η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα νομοθέτησε την απλή αναλογική με εξαίρεση το πλαφόν του 3%
Μέγιστη απόδειξη αυτής της πολιτικής εκτίμησης είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει τις συνεργασίες η Άννα Διαμαντοπούλου, υπεύθυνη Πολιτικού Σχεδιασμού του ΠΑΣΟΚ και κατά συνέπεια της πολιτικής των συνεργασιών του. Η κ. Διαμαντοπούλου, μιλώντας στις 18 Μαΐου σε εκδήλωση που οργάνωσε ο Κύκλος Ιδεών σε συνεργασία με το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, ξεκαθάρισε πως πολιτικός αντίπαλος του ΠΑΣΟΚ μέχρι τις εκλογές είναι η Νέα Δημοκρατία. Και πρόσθεσε: «Καμία αξιωματική αντιπολίτευση δεν δηλώνει και δεν δεσμεύεται προεκλογικά πως θα συνεργαστεί μετεκλογικά με το κυβερνών κόμμα. Θα διαμορφωθεί το πολιτικό τοπίο στις εκλογές και τότε θα δούμε τα δεδομένα».
Όταν μάλιστα ρωτήθηκε με ποιον θα συνεργαστεί το ΠΑΣΟΚ θύμισε τη ρήση του Φρανσουά Μιτεράν πως ανάμεσα στην προηγούμενη μέρα των εκλογών και την επόμενη μέρα μεσολαβούν οι εκλογές.
Η τοποθέτηση αυτή αφήνει ορθάνοιχτη την πόρτα για μια μετεκλογική συνεργασία Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ για τον σχηματισμό κυβέρνησης. Δεν αναιρεί την απόφαση του συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ ούτε και την τοποθέτηση Ανδρουλάκη στο συνέδριο. Αλλά για την κ. Διαμαντοπούλου όλα αυτά ισχύουν ώς τις εκλογές, όπως δήλωσε στην προαναφερόμενη εκδήλωση.
Το άλυτο ζήτημα
Είναι φανερό πως το ζήτημα των συνεργασιών στο ΠΑΣΟΚ δεν έχει λυθεί. Βρέθηκε ένας συμβιβασμός στο συνέδριο για να πάει ενιαία το κόμμα ώς τις εκλογές. Στο εσωτερικό του όμως υπάρχουν εντελώς αντίθετες προσεγγίσεις. Κι αυτό δεν θα αργήσει να φανεί καθώς στον Τύπο διοχετεύονται πληροφορίες ότι στελέχη του κόμματος ζητούν τη σύγκληση έκτακτου συνεδρίου με μόνο θέμα την αποσαφήνιση της θέσης για τις συνεργασίες.
Σήμερα στο ΠΑΣΟΚ υπάρχουν εντελώς αντίθετες προσεγγίσεις στο ζήτημα των συμμαχιών. Στελέχη του ζητούν έκτακτο συνέδριο με μόνο θέμα την αποσαφήνιση της θέσης για τις συνεργασίες
Η κ. Διαμαντοπούλου, μάλιστα, το Σάββατο 8.8.2026 σε άρθρο της αφιερωμένο τυπικά στον Πέδρο Σάντσεθ έστειλε σαφέστατο μήνυμα στο εσωτερικό του κόμματός της και στον Νίκο Ανδρουλάκη. Διαβάζουμε μεταξύ άλλων: «Η πολιτική ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο η ικανότητα να επιστρέφεις ύστερα από μια ήττα. Είναι η ικανότητα να επιμένεις σε μια στρατηγική όταν γνωρίζεις ότι θα συγκρουστείς ακόμη και με το ίδιο σου το κόμμα…
»Η περίπτωση του Πέδρο Σάντσεθ δεν αφορά μόνο την Ισπανία. Αφορά τη σημερινή ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, η οποία καλείται να δώσει απαντήσεις στη μετανάστευση, στη δημογραφική συρρίκνωση, στην έλλειψη εργατικού δυναμικού, στην τεχνητή νοημοσύνη, στην ενεργειακή ασφάλεια και στις νέες γεωπολιτικές εντάσεις, μέσα σε πολιτικά συστήματα όπου οι μονοκομματικές κυβερνήσεις αποτελούν όλο και περισσότερο την εξαίρεση.
»Η μεγαλύτερη πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τον Σάντσεθ δεν αφορά τις οικονομικές του επιδόσεις. Αφορά κυρίως τις κοινοβουλευτικές συνεργασίες που επέλεξε για να εξασφαλίσει πλειοψηφία. Γεγονός όμως είναι ότι κατάφερε να διατηρήσει την πολιτική πρωτοβουλία και να επιβάλει τον στρατηγικό προσανατολισμό της κυβέρνησής του». Είναι φανερό πως για την κ. Διαμαντοπούλου το θέμα των συνεργασιών έχει μεγάλη σημασία καθώς βλέπει πως οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποτελούν τον κανόνα στην Ευρώπη και την κυρίαρχη τάση, ενώ στην Ελλάδα το ενδεχόμενο αυτοδυναμίας στις επόμενες εκλογές ουσιαστικά δεν υφίσταται. Σε αυτή τη βάση δηλώνει ευθέως έτοιμη να συγκρουστεί και με το ίδιο της το κόμμα.
Η βιωσιμότητα
Προφανώς δεν θα είναι η μόνη που θα το κάνει καθώς στη δική της γραμμή θα υπάρξει και η ακριβώς αντίθετη που θα οδηγήσει στην απόλυτη σύγκρουση, ενδεχομένως και ρήξη. Είναι γνωστό άλλωστε πως ο κ. Δούκας και όσοι βρίσκονται στην ίδια κατεύθυνση με αυτόν απορρίπτουν τη συνεργασία με τη Ν.Δ. υπό οποιεσδήποτε συνθήκες και είναι ανοιχτοί στη συνεργασία με την ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα.
Εν κατακλείδι, το ΠΑΣΟΚ, που ξεκίνησε την ιστορική του διαδρομή με άρνηση των κυβερνητικών συνεργασιών, φαίνεται να εξαρτά τη βιωσιμότητά του από την πολιτική συνεργασιών που θα χαράξει τόσο πριν όσο και μετά τις εκλογές.
