«Στόχος μας είναι να παράγουμε περισσότερη ελληνική ενέργεια από τον ήλιο και τον άνεμο, ενισχύοντας την ενεργειακή μας αυτονομία και εξασφαλίζοντας πιο προσιτές τιμές για νοικοκυριά και επιχειρήσεις». Με αυτή την πολιτική στόχευση ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου περιγράφει τη φιλοσοφία του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, το οποίο επιχειρεί να απαντήσει σε μία από τις δυσκολότερες εξισώσεις της ενεργειακής μετάβασης: περισσότερες ΑΠΕ, αλλά με σαφέστερα όρια για το πού και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορούν να εγκαθίστανται, με ταυτόχρονη ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος.
Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ, που εγκρίθηκε με υπουργική απόφαση και δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 19 Αυγούστου 2026, αντικαθιστά ουσιαστικά το πλαίσιο που είχε θεσπιστεί το 2008, όταν η παρουσία των ανανεώσιμων πηγών στο ελληνικό ενεργειακό σύστημα ήταν πολύ μικρότερη.
Δεκαοκτώ χρόνια αργότερα, τα δεδομένα έχουν αλλάξει ριζικά. Η ανάπτυξη αιολικών και φωτοβολταϊκών έχει επιταχυνθεί, η αποθήκευση ενέργειας έχει αποκτήσει κεντρικό ρόλο, ενώ η χώρα καλείται ταυτόχρονα να πετύχει τους φιλόδοξους στόχους του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα. Το ΕΣΕΚ προβλέπει για το 2030 συμμετοχή των ΑΠΕ τουλάχιστον κατά 43% στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ενέργειας και 75,7% στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.
Το νέο πλαίσιο επιχειρεί έτσι να περάσει την ανάπτυξη των ΑΠΕ σε μια διαφορετική φάση: από τη γρήγορη διείσδυση στην οργανωμένη χωρική ανάπτυξη.
Όπως επισημαίνει ο κ. Παπασταύρου, «η αξιοποίηση» του ήλιου και του ανέμου «απαιτεί σχέδιο, κανόνες και σεβασμό στον χώρο και το περιβάλλον», ενώ βασική επιδίωξη είναι να καθορίζονται με μεγαλύτερη σαφήνεια τόσο οι περιοχές στις οποίες μπορούν να αναπτύσσονται έργα όσο και εκείνες που πρέπει να προστατεύονται.
Νέα «κόκκινη γραμμή» για τα φωτοβολταϊκά
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά τα φωτοβολταϊκά, για τα οποία δημιουργείται ένα ενιαίο πλαίσιο περιορισμών σε ολόκληρη την επικράτεια.
Νέοι φωτοβολταϊκοί σταθμοί δεν επιτρέπεται να εγκαθίστανται, μεταξύ άλλων, σε προστατευόμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000, δάση και δασικές εκτάσεις, υγροτόπους Ραμσάρ και μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, εθνικούς δρυμούς, κηρυγμένα μνημεία της φύσης και αισθητικά δάση, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, προστατευόμενες περιοχές πολιτιστικής κληρονομιάς, Περιοχές Άνευ Δρόμων και ακτές κολύμβησης.
Στον κατάλογο προστίθενται, μετά και τη δημόσια διαβούλευση, ιστορικοί τόποι, αρχαία και άλλα προστατευόμενα μνημεία, καθώς και περιοχές όπου βρίσκονται πηγές υδροληψίας νερού ανθρώπινης κατανάλωσης. Για τα πλωτά φωτοβολταϊκά λαμβάνονται επιπλέον υπόψη καταδυτικά πάρκα, νεότερα ναυάγια, περιοχές αγκυροβολίας και τεχνητά υποβρύχια αξιοθέατα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει όμως η καθιέρωση ορίου στη συνολική κάλυψη γης. Η «φέρουσα ικανότητα» των φωτοβολταϊκών υπολογίζεται πλέον σε επίπεδο Περιφερειακής Ενότητας ως ποσοστό της συνολικής έκτασής της, με στόχο να ελέγχεται η συγκέντρωση εγκαταστάσεων και η πίεση στις χρήσεις γης. Το ανώτατο όριο για νέες εγκαταστάσεις καθορίζεται στο «1,5% της έκτασης κάθε Περιφερειακής Ενότητας».
Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για περιοχές όπου τα προηγούμενα χρόνια αναπτύχθηκαν μεγάλες συγκεντρώσεις φωτοβολταϊκών και καταγράφηκαν αντιδράσεις για την πίεση στην αγροτική γη και στο τοπίο.
Οι νέοι κανόνες για τα αιολικά
Αντίστοιχα αυστηρότερο είναι το πλαίσιο για τους νέους αιολικούς σταθμούς. Μεταξύ των περιοχών όπου αποκλείεται η εγκατάστασή τους περιλαμβάνονται η Αττική και η Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων, υγρότοποι Ραμσάρ και μικροί νησιωτικοί υγρότοποι, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, πυρήνες εθνικών δρυμών και συγκεκριμένες ζώνες προστασίας της φύσης.
Περιορισμοί προβλέπονται ακόμη για νησιά έκτασης μικρότερης των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων -με συγκεκριμένες εξαιρέσεις-, για εκτός σχεδίου περιοχές στις οποίες σχεδιάζονται χρήσεις τουρισμού και αναψυχής, για Περιοχές Άνευ Δρόμων και ακτές κολύμβησης.
Ιδιαίτερη πρόβλεψη υπάρχει για τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας Natura 2000 που αφορούν την ορνιθοπανίδα. Εκεί η ανάπτυξη αιολικών μπορεί να γίνει μόνο κατ' εξαίρεση, εφόσον προβλέπεται ρητά στην εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και το αιολικό δυναμικό ξεπερνά τα 7,5 μέτρα ανά δευτερόλεπτο.
Μετά τη διαβούλευση ενισχύθηκε επίσης η σύνδεση του χωροταξικού των ΑΠΕ με το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τον Τουρισμό: προβλέπεται απαγόρευση νέων αιολικών στις περιοχές των κατηγοριών Α και Β του ΕΧΠ Τουρισμού.
Ειδική μέριμνα για τα νησιά
Το νησιωτικό τοπίο αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο. Για νέους αιολικούς σταθμούς προβλέπεται ειδική μελέτη τοπίου στο στάδιο της περιβαλλοντικής αδειοδότησης, ώστε να εξετάζονται το μέγεθος της εγκατάστασης, ο χαρακτήρας του τοπίου και οι επιπτώσεις στις θέες.
Στις ορεινές περιοχές των νησιών η αξιολόγηση θα γίνεται κατά περίπτωση, με βάση τα μορφολογικά, οικολογικά και τοπιακά χαρακτηριστικά, ενώ το μέγιστο επιτρεπόμενο ποσοστό κάλυψης εδάφους από αιολικούς σταθμούς παραμένει στο «4% ανά Δημοτική Ενότητα».
Παράλληλα εισάγεται μία «βαλβίδα» για περιοχές όπου ο μέσος άνεμος είναι χαμηλός αλλά υπάρχουν συγκεκριμένες θέσεις με υψηλό αιολικό δυναμικό. Σε Δημοτικές Ενότητες με μέσο δυναμικό κάτω από 4 m/s μπορεί να επιτραπεί κατ' εξαίρεση αιολικός σταθμός, εφόσον πιστοποιείται στη συγκεκριμένη θέση δυναμικό άνω των 7,5 m/s και οι εγκαταστάσεις δεν ξεπερνούν το 1% της φέρουσας ικανότητας της Δημοτικής Ενότητας.
Αποθήκευση και νέες τεχνολογίες
Το νέο χωροταξικό δεν περιορίζεται στις δύο κυρίαρχες τεχνολογίες. Εντάσσει στον σχεδιασμό το βιοαέριο, το βιομεθάνιο, τη βιομάζα, τη γεωθερμία και τα μικρά υδροηλεκτρικά, ενώ αναγνωρίζει τον κομβικό πλέον ρόλο της αποθήκευσης.
Στο ίδιο το ΦΕΚ επισημαίνεται ότι η ανάπτυξη μονάδων αποθήκευσης είναι αναγκαία για να εξισορροπηθεί η μεταβλητότητα της παραγωγής αιολικών και φωτοβολταϊκών, να περιοριστούν οι απορρίψεις πλεονάζουσας πράσινης ενέργειας και να μειώνονται οι τιμές στις ώρες χαμηλής παραγωγής ΑΠΕ.
Παράλληλα, ο σχεδιασμός στρέφεται προς νέες μορφές παραγωγής, συμπεριλαμβανομένης της υπεράκτιας ενέργειας και των υπεράκτιων αιολικών, σε συντονισμό με τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό.
Από την «πράσινη ανάπτυξη» στην κοινωνική αποδοχή
Το μεγάλο στοίχημα του νέου πλαισίου, ωστόσο, δεν είναι μόνο ενεργειακό. Είναι και κοινωνικό. Η ταχεία εξάπλωση των ΑΠΕ την προηγούμενη δεκαετία συνοδεύθηκε σε αρκετές περιοχές από συγκρούσεις για τη χρήση γης, το τοπίο, τον τουρισμό και την προστασία της φύσης.
Γι' αυτό και το ΕΧΠ επιχειρεί να δώσει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα τόσο στις τοπικές κοινωνίες όσο και στους επενδυτές. Το ίδιο το κείμενο θέτει ως στόχο έν«σαφές και διαφανές πλαίσιο» για τις αδειοδοτούσες αρχές και τις επιχειρήσεις, ώστε οι επενδύσεις να κατευθύνονται εξαρχής σε χωροταξικά κατάλληλες περιοχές, περιορίζοντας την αβεβαιότητα και ενισχύοντας ταυτόχρονα την αποδοχή των ΑΠΕ από τις τοπικές κοινωνίες.
Και οι περιοχές αποκλεισμού αποτελούν πλέον ισχυρή «κόκκινη γραμμή»: τα Περιφερειακά και τα Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια μπορούν να εξειδικεύουν τις περιοχές προτεραιότητας, όχι όμως να τροποποιούν τις περιοχές αποκλεισμού που θεσπίζει το ΕΧΠ-ΑΠΕ.
Σύμφωνα με το ΥΠΕΝ, η νέα περίοδος για τις ΑΠΕ επιχειρεί να στηριχθεί σε μια διαφορετική ισορροπία. Όχι στο δίλημμα «ενέργεια ή περιβάλλον», αλλά στην προσπάθεια να προσδιοριστεί εκ των προτέρων «πού μπορεί να αναπτυχθεί η πράσινη ενέργεια και πού η προστασία του χώρου», η οποία πρέπει να υπερισχύσει.
Όπως συνοψίζει ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, η επιδίωξη είναι «ανάπτυξη με σχέδιο, ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος και σαφείς κανόνες για όλους».
Ηλίας Παλιαλέξης
