Οι αυτοκρατορίες συχνά ακολουθούν την πορεία μιας ελληνικής τραγωδίας, επιφέροντας ακριβώς τη μοίρα που προσπάθησαν να αποφύγουν. Αυτό σίγουρα συμβαίνει με την Αμερικανική Αυτοκρατορία καθώς διαλύεται σε όχι και τόσο αργή κίνηση.
Η βασική υπόθεση της οικονομικής και διπλωματικής πρόβλεψης είναι ότι κάθε χώρα θα ενεργήσει για το δικό της συμφέρον. Αυτός ο συλλογισμός δεν βοηθάει στον σημερινό κόσμο. Παρατηρητές σε όλο το πολιτικό φάσμα χρησιμοποιούν φράσεις όπως «πυροβολούνται στα πόδια τους» για να περιγράψουν τη διπλωματική αντιπαράθεση των ΗΠΑ με τη Ρωσία και τους συμμάχους.
Για περισσότερο από μια γενιά, οι πιο εξέχοντες διπλωμάτες των ΗΠΑ έχουν προειδοποιήσει για αυτό που πίστευαν ότι θα αντιπροσώπευε την απόλυτη εξωτερική απειλή: μια συμμαχία Ρωσίας και Κίνας που κυριαρχούν στην Ευρασία. Οι οικονομικές κυρώσεις της Αμερικής και η στρατιωτική σύγκρουση τους οδήγησαν μαζί και οδηγούν άλλες χώρες στην αναδυόμενη ευρασιατική τροχιά τους.
Η αμερικανική οικονομική και χρηματοπιστωτική δύναμη αναμενόταν να αποτρέψει αυτή τη μοίρα. Κατά τη διάρκεια του μισού αιώνα από τότε που οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέβασαν το χρυσό το 1971, οι κεντρικές τράπεζες του κόσμου λειτουργούσαν με βάση το πρότυπο του δολαρίου, διατηρώντας τα διεθνή νομισματικά τους αποθέματα με τη μορφή τίτλων του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ, τραπεζικών καταθέσεων των ΗΠΑ και μετοχών και ομολόγων των ΗΠΑ. Το προκύπτον πρότυπο για τα γραμμάτια του Δημοσίου επέτρεψε στην Αμερική να χρηματοδοτήσει τις ξένες στρατιωτικές της δαπάνες και να υποστηρίξει τα χρόνια εμπορικά ελλείμματα που προκαλούνται από την αποβιομηχάνιση δημιουργώντας IOU σε δολάρια που αποδέχονται άλλες χώρες. Τα ελλείμματα του ισοζυγίου πληρωμών των ΗΠΑ καταλήγουν στις κεντρικές τράπεζες των χωρών πληρωμών-πλεόνασμα ως αποθεματικά τους, ενώ οι οφειλέτες του Παγκόσμιου Νότου χρειάζονται δολάρια για να πληρώσουν τους κατόχους ομολόγων τους και να πραγματοποιήσουν το εξωτερικό τους εμπόριο.
Αυτό το νομισματικό προνόμιο –το σενιοράζ του δολαρίου– έδωσε τη δυνατότητα στην αμερικανική διπλωματία να επιβάλει νεοφιλελεύθερες πολιτικές στον υπόλοιπο κόσμο, χωρίς να χρειάζεται να χρησιμοποιήσει πολύ δική της στρατιωτική δύναμη παρά μόνο για να αρπάξει το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής.
Η πρόσφατη κλιμάκωση των κυρώσεων των ΗΠΑ που εμποδίζουν την Ευρώπη, την Ασία και άλλες χώρες από το εμπόριο και τις επενδύσεις με τη Ρωσία, το Ιράν και την Κίνα, επέβαλε τεράστιο κόστος ευκαιρίας –το κόστος των χαμένων ευκαιριών– στους συμμάχους των ΗΠΑ. Και η πρόσφατη κατάσχεση του χρυσού και των συναλλαγματικών αποθεμάτων της Βενεζουέλας, του Αφγανιστάν και τώρα της Ρωσίας, μαζί με τη στοχευμένη αρπαγή τραπεζικών λογαριασμών πλούσιων αλλοδαπών (ελπίζοντας να κερδίσουν την καρδιά και το μυαλό τους, μαζί με την ανάκτηση των κατασχεμένων λογαριασμών τους), έβαλε τέλος στην ιδέα ότι τα αποθέματα δολαρίων ή αυτά στη στερλίνα και τους δορυφόρους του ΝΑΤΟ είναι ένα ασφαλές επενδυτικό καταφύγιο όταν οι παγκόσμιες οικονομικές συνθήκες γίνονται κλονισμένες.
Οπότε στεναχωριέμαι κάπως καθώς παρακολουθώ την ταχύτητα με την οποία αυτό το χρηματοοικονομικό σύστημα με επίκεντρο τις ΗΠΑ έχει αποδολαριοποιηθεί σε διάστημα μόλις ενός ή δύο ετών. Το βασικό θέμα του Σούπερ Ιμπεριαλισμού μου ήταν πώς, τα τελευταία πενήντα χρόνια, το πρότυπο των αμερικανικών γραμματίων του Δημοσίου διοχέτευε ξένες αποταμιεύσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές και τις τράπεζες των ΗΠΑ, δίνοντας στη διπλωματία του δολαρίου μια ελεύθερη βόλτα. Σκέφτηκα ότι η αποδολαριοποίηση θα καθοδηγούνταν από την Κίνα και τη Ρωσία που κινούνταν για να πάρουν τον έλεγχο των οικονομιών τους για να αποφύγουν το είδος της οικονομικής πόλωσης που επιβάλλει τη λιτότητα στις Ηνωμένες Πολιτείες. 1 Αλλά οι Αμερικανοί αξιωματούχοι τους αναγκάζουν να ξεπεράσουν οποιονδήποτε δισταγμό είχαν να αποδολαριοποιήσουν.
Περίμενα ότι το τέλος της δολαριοποιημένης αυτοκρατορικής οικονομίας θα ερχόταν με την απόσχιση άλλων χωρών. Αλλά δεν είναι αυτό που έχει συμβεί. Οι ίδιοι οι διπλωμάτες των ΗΠΑ επέλεξαν να τερματίσουν οι ίδιοι τη διεθνή δολαριοποίηση, βοηθώντας παράλληλα τη Ρωσία να δημιουργήσει τα δικά της μέσα αυτοδύναμης γεωργικής και βιομηχανικής παραγωγής.
Αυτή η παγκόσμια διαδικασία ρήγματος συνεχίζεται εδώ και μερικά χρόνια, ξεκινώντας με τις κυρώσεις που εμποδίζουν τους συμμάχους του ΝΑΤΟ της Αμερικής και άλλους οικονομικούς δορυφόρους από το εμπόριο με τη Ρωσία. Για τη Ρωσία, αυτές οι κυρώσεις είχαν το ίδιο αποτέλεσμα που θα είχαν οι προστατευτικοί δασμοί.
Η Ρωσία είχε παραμείνει πολύ ενθουσιασμένη από την ιδεολογία της ελεύθερης αγοράς για να λάβει μέτρα για να προστατεύσει τη δική της γεωργία ή βιομηχανία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν τη βοήθεια που χρειαζόταν επιβάλλοντας εσωτερική αυτοδυναμία στη Ρωσία. Όταν τα κράτη της Βαλτικής έχασαν τη ρωσική αγορά τυριών και άλλων αγροτικών προϊόντων, η Ρωσία δημιούργησε γρήγορα τον δικό της τομέα τυριών και γαλακτοκομικών προϊόντων – ενώ έγινε ο κορυφαίος εξαγωγέας σιτηρών στον κόσμο.
Η Ρωσία ανακαλύπτει (ή βρίσκεται στα πρόθυρα να ανακαλύψει) ότι δεν χρειάζεται δολάρια ΗΠΑ ως υποστήριξη για τη συναλλαγματική ισοτιμία του ρουβλίου. Η κεντρική της τράπεζα μπορεί να δημιουργήσει τα ρούβλια που απαιτούνται για την πληρωμή των εγχώριων μισθών και τη χρηματοδότηση σχηματισμού κεφαλαίου. Οι κατασχέσεις των ΗΠΑ μπορεί να οδηγήσουν τελικά τη Ρωσία στο τέλος της νεοφιλελεύθερης νομισματικής φιλοσοφίας, όπως ο Sergei Glaziev υποστήριξε εδώ και καιρό υπέρ του MMT.
Η ίδια δυναμική υπονόμευση των φαινομενικών στόχων των ΗΠΑ συνέβη με τις κυρώσεις των ΗΠΑ κατά των κορυφαίων Ρώσων δισεκατομμυριούχων. Η νεοφιλελεύθερη θεραπεία σοκ και οι ιδιωτικοποιήσεις της δεκαετίας του 1990 άφησαν στους Ρώσους κλεπτοκράτες μόνο έναν τρόπο να εξαργυρώσουν τα περιουσιακά στοιχεία που είχαν αρπάξει από το δημόσιο. Αυτό επρόκειτο να ενσωματώσουν τα επιχειρήματά τους και να πουλήσουν τις μετοχές τους στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη. Οι εγχώριες αποταμιεύσεις είχαν εξαφανιστεί και οι σύμβουλοι των ΗΠΑ έπεισαν την κεντρική τράπεζα της Ρωσίας να μην δημιουργήσει το δικό της χρήμα σε ρούβλια.
Το αποτέλεσμα ήταν ότι η εθνική περιουσία πετρελαίου, φυσικού αερίου και ορυκτών της Ρωσίας δεν χρησιμοποιήθηκε για τη χρηματοδότηση ενός εξορθολογισμού της ρωσικής βιομηχανίας και στέγασης. Αντί τα έσοδα από την ιδιωτικοποίηση να επενδυθούν για τη δημιουργία νέων ρωσικών μέσων προστασίας, κάηκαν με νεωτεριστικές εξαγορές πολυτελών βρετανικών ακινήτων, γιοτ και άλλων παγκόσμιων περιουσιακών στοιχείων κεφαλαίου πτήσης. Αλλά το αποτέλεσμα της ομηρίας των κατεχομένων ρωσικών δολαρίων, στερλίνων και ευρώ ήταν να καταστήσει το Σίτι του Λονδίνου πολύ επικίνδυνο χώρο για να κρατήσει τα περιουσιακά του στοιχεία. Επιβάλλοντας κυρώσεις στους πλουσιότερους Ρώσους που βρίσκονται πιο κοντά στον Πούτιν, οι αμερικανοί αξιωματούχοι ήλπιζαν να τους παρακινήσουν να αντιταχθούν στην απόσχισή του από τη Δύση και έτσι να λειτουργήσουν αποτελεσματικά ως πράκτορες επιρροής του ΝΑΤΟ. Αλλά για τους Ρώσους δισεκατομμυριούχους, η χώρα τους αρχίζει να φαίνεται πιο ασφαλής.
Για πολλές δεκαετίες τώρα, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ και το Υπουργείο Οικονομικών μάχονται ενάντια στην ανάκτηση του ρόλου του χρυσού στα διεθνή αποθέματα. Αλλά πώς θα δουν η Ινδία και η Σαουδική Αραβία τα διαθέσιμά τους σε δολάρια καθώς ο Μπάιντεν και ο Μπλίνκεν προσπαθούν να τους οπλίσουν ισχυρά ώστε να ακολουθήσουν την «τάξη που βασίζεται σε κανόνες» των ΗΠΑ αντί για το δικό τους εθνικό συμφέρον; Οι πρόσφατες επιταγές των ΗΠΑ άφησαν ελάχιστες εναλλακτικές από το να αρχίσουν να προστατεύουν τη δική τους πολιτική αυτονομία μετατρέποντας τα κεκτημένα σε δολάρια και ευρώ σε χρυσό ως περιουσιακό στοιχείο απαλλαγμένο από πολιτική ευθύνη λόγω της ομηρίας των ολοένα και πιο δαπανηρών και ενοχλητικών απαιτήσεων των ΗΠΑ.
Η αμερικανική διπλωματία έτριψε τη μύτη της Ευρώπης με την άθλια υποτέλεια της, λέγοντας στις κυβερνήσεις της να ζητούν από τις εταιρείες τους να απορρίπτουν τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία για πένες στο δολάριο, μετά το κλείδωμα των συναλλαγματικών διαθεσίμων της Ρωσίας και την πτώση της συναλλαγματικής ισοτιμίας του ρουβλίου. Η Blackstone, η Goldman Sachs και άλλοι επενδυτές των ΗΠΑ προχώρησαν γρήγορα για να αγοράσουν ό,τι η Shell Oil και άλλες ξένες εταιρείες εκφόρτωναν.
Κανείς δεν πίστευε ότι η μεταπολεμική παγκόσμια τάξη του 1945-2020 θα υποχωρούσε τόσο γρήγορα. Μια πραγματικά νέα διεθνής οικονομική τάξη αναδύεται, αν και δεν είναι ακόμη σαφές ποια μορφή θα πάρει. Αλλά η «προώθηση της Αρκούδας» με την αντιπαράθεση ΗΠΑ/ΝΑΤΟ με τη Ρωσία έχει περάσει το επίπεδο κρίσιμης μάζας. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για την Ουκρανία. Αυτό είναι απλώς το έναυσμα, ένας καταλύτης για την απομάκρυνση μεγάλου μέρους του κόσμου από την τροχιά των ΗΠΑ/ΝΑΤΟ.
Η επόμενη αναμέτρηση μπορεί να έρθει εντός της ίδιας της Ευρώπης καθώς οι εθνικιστές πολιτικοί επιδιώκουν να οδηγήσουν σε μια απόσχιση από την υπερβολική αρπαγή εξουσίας των ΗΠΑ έναντι των Ευρωπαίων και άλλων Συμμάχων τους για να τους κρατήσουν εξαρτημένους από το εμπόριο και τις επενδύσεις που εδρεύουν στις ΗΠΑ. Το τίμημα της συνεχιζόμενης υπακοής τους είναι να επιβάλλουν τον πληθωρισμό κόστους στη βιομηχανία τους, ενώ εγκαταλείπουν τη δημοκρατική εκλογική τους πολιτική στην υποταγή στους ανθυπάτους του ΝΑΤΟ της Αμερικής.
Αυτές οι συνέπειες δεν μπορούν πραγματικά να θεωρηθούν «απρόβλεπτες». Πάρα πολλοί παρατηρητές έχουν επισημάνει τι ακριβώς θα συνέβαινε–με επικεφαλής τον Πρόεδρο Πούτιν και τον Υπουργό Εξωτερικών Λαβρόφ εξηγώντας ακριβώς ποια θα ήταν η απάντησή τους εάν το ΝΑΤΟ επέμενε να τους στηρίξει σε μια γωνία ενώ επιτίθετο σε ρωσόφωνους της Ανατολικής Ουκρανίας και μετακινούσε βαρύ οπλισμό στα δυτικά σύνορα της Ρωσίας . Οι συνέπειες ήταν αναμενόμενες. Οι νεοσυντηρητικοί που ελέγχουν την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ απλώς δεν τους ένοιαζε. Η αναγνώριση των ανησυχιών της θεωρήθηκε ότι έκανε κάποιον Putinversteher .
Αυτό που δεν έχουν κάνει οι ξένες χώρες για να αντικαταστήσουν το ΔΝΤ, την Παγκόσμια Τράπεζα και άλλους βραχίονες της αμερικανικής διπλωματίας, οι Αμερικανοί πολιτικοί τους αναγκάζουν να κάνουν. Αντί οι ευρωπαϊκές, οι χώρες της Εγγύς Ανατολής και του Παγκόσμιου Νότου να ξεκολλούν από τον δικό τους υπολογισμό των μακροπρόθεσμων οικονομικών τους συμφερόντων, η Αμερική τις διώχνει, όπως έκανε με τη Ρωσία και την Κίνα. Περισσότεροι πολιτικοί αναζητούν την υποστήριξη των ψηφοφόρων ρωτώντας εάν θα εξυπηρετούνταν καλύτερα από νέες νομισματικές ρυθμίσεις που θα αντικαταστήσουν το δολαριοποιημένο εμπόριο, τις επενδύσεις και ακόμη και την εξυπηρέτηση του εξωτερικού χρέους.
Η συμπίεση των τιμών της ενέργειας και των τροφίμων πλήττει ιδιαίτερα σκληρά τις χώρες του παγκόσμιου Νότου, συμπίπτοντας με τα δικά τους προβλήματα COVID-19 και την επικείμενη εξυπηρέτηση του χρέους με δολαρίου. Κάτι πρέπει να δώσει. Ως πότε αυτές οι χώρες θα επιβάλλουν λιτότητα για να πληρώσουν τους ξένους κατόχους ομολόγων;
Πώς θα αντιμετωπίσουν οι οικονομίες των ΗΠΑ και της Ευρώπης τις κυρώσεις τους κατά των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου και πετρελαίου, κοβαλτίου, αλουμινίου, παλλαδίου και άλλων βασικών υλικών. Αμερικανοί διπλωμάτες έχουν φτιάξει έναν κατάλογο πρώτων υλών που χρειάζεται απεγνωσμένα η οικονομία τους και οι οποίες, ως εκ τούτου, εξαιρούνται από τις εμπορικές κυρώσεις που επιβάλλονται. Αυτό παρέχει στον κ. Πούτιν μια εύχρηστη λίστα με τα σημεία πίεσης που μπορεί να χρησιμοποιήσει στην αναμόρφωση της παγκόσμιας διπλωματίας και να βοηθήσει τις ευρωπαϊκές και άλλες χώρες να ξεφύγουν από το Σιδηρούν Παραπέτασμα που έχει επιβάλει η Αμερική για να εξαρτηθούν από τους δορυφόρους της από τις ακριβές προμήθειες των ΗΠΑ.
Αλλά η τελική απόσχιση από τον τυχοδιωκτισμό του ΝΑΤΟ πρέπει να προέλθει από τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Καθώς πλησιάζουν οι φετινές ενδιάμεσες εκλογές, οι Ρεπουμπλικάνοι είναι πιθανό να υποστηρίξουν τον πληθωρισμό των τιμών που οδηγείται από τη βενζίνη και την ενέργεια ως αποτυχία του Μπάιντεν. Δεν είναι σαφές εάν η προ-ουκρανική προπαγάνδα θα έχει χάσει την αποτελεσματικότητά της λόγω υπερβολικής έκθεσης. Αλλά εάν η Ρωσία κερδίσει τον πόλεμο σε σύντομο χρονικό διάστημα, οι Ρεπουμπλικάνοι θα μπορούσαν να χτυπήσουν τον Μπάιντεν επειδή βασίζεται σε δαπανηρές, αναμφισβήτητα κακοσχεδιασμένες και αναποτελεσματικές οικονομικές κυρώσεις Η Αμερική χρειάζεται ρωσικές εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Το αέριο είναι απαραίτητο όχι μόνο για τη θέρμανση και την παραγωγή ενέργειας, αλλά και για την παραγωγή λιπασμάτων, του οποίου υπάρχει ήδη παγκόσμια έλλειψη. Αυτό επιδεινώθηκε με το μπλοκάρισμα των εξαγωγών σιτηρών της Ρωσίας και της Ουκρανίας για να εκτοξευθούν οι τιμές των τροφίμων στις ΗΠΑ και την Ευρώπη.
Η προσπάθεια να εξαναγκάσει τη Ρωσία να ανταποκριθεί στρατιωτικά και ως εκ τούτου να φαίνεται άσχημη στον υπόλοιπο κόσμο αποδεικνύεται ένα κόλπο που στοχεύει απλώς στο να καταδείξει την ανάγκη της Ευρώπης να συνεισφέρει περισσότερο στο ΝΑΤΟ, να αγοράσει περισσότερο στρατιωτικό υλικό των ΗΠΑ και να εγκλωβιστεί βαθύτερα στην εμπορική και νομισματική εξάρτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αστάθεια που προκάλεσε αυτό θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα να κάνει τις Ηνωμένες Πολιτείες να φαίνονται τόσο απειλητικές όσο η Ρωσία.
Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι δεν ένιωσαν άβολα να πουν στον κόσμο για τις ανησυχίες τους ότι ο Ντόναλντ Τραμπ ήταν τρελός και αναστάτωσε το καρότσι της διεθνούς διπλωματίας. Αλλά φαίνεται να έχουν τυφλωθεί στην αναζωπύρωση του σπλαχνικού μίσους για τη Ρωσία από την κυβέρνηση Μπάιντεν από τον υπουργό Εξωτερικών Blinken και τη Victoria Nuland-Kagan. Ο τρόπος έκφρασης και οι τρόποι έκφρασης του Τραμπ μπορεί να ήταν απρόσεκτοι, αλλά η συμμορία των νεοσυντηρητικών της Αμερικής έχει πολύ πιο απειλητικές παγκόσμιες εμμονές αντιπαράθεσης. Για αυτούς, ήταν ένα ζήτημα ποιανού η πραγματικότητα θα βγει νικητής: η «πραγματικότητα» που πίστευαν ότι μπορούσαν να κάνουν ή η οικονομική πραγματικότητα εκτός του ελέγχου των ΗΠΑ.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
- ↩ Βλέπε πιο πρόσφατα Radhika Desai and Michael Hudson (2021), «Beyond Dollar Creditocracy: A Geopolitical Economy», Valdai Club Paper No. 116. Moscow: Valdai Club, 7 Ιουλίου, αναπ. στο Real World Economic Review (97), rwer.wordpress.com
